جهیزیه سیاسی///
44 بازدید
تاریخ ارائه : 5/21/2014 12:56:00 PM
موضوع: علوم سیاسی

نقش جهیزیه‌های سیاسی در مدیریت دولتی ایران دکتر حسن دانائی‌فرد:

رفتار مدیران سیاسی و اجرایی و همین‌طور کارشناسان بخش دولتی همیشه کانون توجه اهل نظر و عمل بوده است. پدیده «جهیزیه سیاسی» که موضوع اصلی یادداشت حاضر است، وقتی رواج پیدا می‌کند که رویکرد سیاسی در بخش دولتی باعث می‌شود سیاسیون و و مدیران اجرایی برای تثبیت موفقیت خود و نفوذ در سازمان‌های حرفه‌ای و تخصصی تلاش می‌کنند با ایجاد امید به آوردن جهیزیه‌ای با ارزش به سازمان یا پس از تزریق چنین جهیزیه‌ای (نه صرفاً غیر قانونی بلکه عمدتاً در پرتو قانون) به سازمان ورود خود به آن سازمان را تضمين كند.

برخی از حاملان جهیزیه‌های سیاسی با دادن وعده جهیزیه ورود خود را به سازمان تضمین می‌کنند و ممکن است پس از ورودش تمایلی به تزریق چنین جهیزیه‌ای به سازمان مقصد نداشته باشند یا اینکه توان آوردن چنین جهیزیه به سازمان هدف نداشته باشند.بعضا انتظار مدير از فرد وارد شده تصوري است زيرا فرد جايگاه سياسي مهمي دارد پس انتظار مي رود ورودش بركاتي نصيب سازمان كند. به زعم نویسنده چنین پدیده‌ای ریشه‌های نظری دارد که ذیلاً مورد بحث قرار می‌دهیم.

در چنین شرایطی هر مدیر دولتی بیش از آنکه به عملکرد واقعی و دموکراتیک خود توجه کند، تلاش می‌کند عملکرد خود را در اذهان عمومی خوب جلوه دهد. از این ‌رو به راه‌های مختلفی متوسل می‌شود تا سازمان خود را خوب و اثر بخش به نمایش بگذارد. در چنین بازار سیاسی که در بخش دولتی حاکم می‌شود: نقل و انتقالات مختلفی بین سازمان‌های مختلف رخ می‌دهد. برای مثال فردی از سازمان گوشت وارد سازمان‌های هواپیمایی می‌شود؛ متخصص علف‌های هرز در رشته کشاورزی مسئولیت تشکیلات و روش‌های سازمانی را برعهده می‌گیرد؛ چون در چنین بازار سیاسی شایستگی سالاری مجاز نیست زیرا با روح دموکراسی سازگار نیست، عده‌ای تلاش می‌کنند جایگاه حرفه‌ای و تخصصی خود را در پرتو بازی‌های سیاسی و از طریق انتقال از یک سازمان دون‌پایه به سازمان‌های رتبه‌ بالاتر انتقال پیدا کنند. چون چنین افرادی از طریق بده‌بستان‌های سیاسی مقامات و جایگاه‌های بالایی به دست می‌آورند و امکان تغییر چنین جایگاه‌هایی پس از تحولات سیاسی وجود دارد احتمال اینکه چنین افرادی پس از کنار رفتن چنین حزبی فراموش شوند و در عرصه سیاسی جایگاهی نداشته باشند، تلاش می‌کنند در مراکز تخصصی و حرفه‌ای خاصی پستی دست و پا کنند تا در امان بمانند. از این ‌رو با توسل به مقامات بالاتر زمینه انتقال خود به سازمان مقصد را فراهم می‌کنند، از آنجایی که ممکن است چنین افرادی شایستگی‌های حرفه‌ای لازم را نداشته باشند و بدنه تخصصی سازمان مقصد مخالف با ورود چنین افرادی به سازمان خود باشد با توسل به زور سیاسی و بی‌توجه به قوانین خدمتی وارد سازمان مقصد خود می‌شوند. از آنجایی که مدیران سازمان‌ها و مؤسسه‌های تخصصی نیز در چنین سبک و سیاق مدیریتی سیاسی انتخاب می‌شوند تلاش می‌کنند هم حزبی‌های خود را در سازمان‌های خود جای دهند ولی امید به دریافت جبرانی از طرف وارد شونده به سازمان خود نیز دارند.

به ‌عبارت‌ دیگر فردی دارای جایگاه سیاسی و مدیریتی بالا وارد چنین سازمان‌هایی می‌شود و با خود جهیزیه‌ای به سازمان می‌آورند که نویسنده آن را «جهیزیه سیاسی» نامیده است. چنین جهیزیه‌ای شکل‌ها و صور گوناگونی به خود می‌گیرد. حجم و میزان اهمیت چنین جهیزیه‌هایی به جایگاه و میزان نفوذ وی در دستگاه خط مشی‌گذاری ملی و اجرایی کشور بستگی دارد ولی تخصیص بودجه‌ای خاص، دریافت زمین و امکانات دولتی، پیوندزدن سازمان مقصد با مراکز قدرت، پرداخت بدهی‌ها و دریافت اضافه بودجه مختلف و … از جمله چنین جهیزیه هایی است.

با این ‌حال در تبیین رخداد چنین پدیده‌ای باید گفت: حاکمیت رویکرد سیاسی به مدیریت در بخش دولتی باعث می‌شود میل به دست‌اندازی به بیت‌المال ملی در بازیگران سیاسی بیشتر شود زیرا در چنین حالتی امکان اینکه بار دیگر قدرت سیاسی را تصاحب کنند در هاله‌ای از ابهام قرار دارد از این ‌رو حزب سیاسی پیروز تلاش می‌کنند ریشه‌های خود را در بخش‌های مختلف مدیریتی کشور مستحکم کند تا به سهولت نتوانند آن را از میدان بدر کنند و از طرف دیگر حزب پیروز بعدی نیز نتواند مراکز مهم سیاسی و حرفه‌ای را به سرعت تسخیر و منویات خود را بر آن‌ها ساری و جاری سازد. از طرف دیگر سیاسیون تلاش می‌کنند پس از آنکه جایگاه سیاسی خود را از دست دادند نوعی جایگاه حرفه‌ای و تخصصی خاصی نیز دست و پا کنند تا مجدداً در صورت فرصت بتوانند وارد عرصه سیاسی شوند و به عبارتی دچار فراموشی اجتماعی نشوند. بر این اساس چنین افرادی تلاش می‌کنند با توجه به جایگاه سیاسی خود جهیزیه های سنگینی به سازمان مقصد وعده دهند تا بتوانند از آن طریق مدیر سازمان را متقاعد کنند و وارد سازمان شوند. چون همیشه چنین فرصتی در اختیار این افراد نیست، از این رو تلاش می‌کنند در دوران حاکمیت حزب سیاسی خود به‌سرعت پست‌های حرفه‌ای و تخصصی را از آن خود کنند.فرصت شناسی سیاسی از ویژگی‌های چنین افرادی است زیرا پس از آنکه حزب سیاسی آن‌ها عرصه مدیریت سیاسی و اجرایی کشور را ترک کرد امکان ورود چنین افرادی به چنین سازمان‌هایی دشوار خواهد بود. پيامد هاي مخرب و منفي سازماني و ملي جهيزيه سياسي عبارتند از :رانتی نشان دادن فضای کشور، ایجاد فضای انقلابی در سازمان، بدبینی نسبت به حزب و سیاست‌مداران، زیر سؤال بردن شایستگی سالاری، مخدوش کردن روح قانون و قانون‌گرایی در جامعه، بالاتر بردن جرات دیگر بازیگران سیاسی برای استفاده از جایگاه سیاسی در هنگام رسیدن به قدرت، مخدوش ساختن اعتماد عمومی نسبت به امانت‌داری سیاست‌مداران و سیاست زده کردن سازمان‌های حرفه‌ای و تخصصی، پاشیدن بذر ناامیدی در جامعه مبنی بر اینکه بدون وابستگی حزبی پیشرفت دشوار است، تخریب انگیزه ملی متخصصان مستقر در چنین سازمان‌هایی، بدبینی و بی‌اعتمادی.

این پدیده خاص کشور ایران نیست، این پدیده در برخی از کشورهای دیگر نیز صادق است. اما این پدیده در جامعه‌ای که معتقد به این اصل است: سیاست پدر و مادر ندارد بیشتر صادق است. اما در جامعه اسلامی که سیاست عین دیانت و نوعی فرصت خدمتگزاری است، وجود چنین پدیده‌ای عجیب به نظر می‌رسد زیرا «فرصت‌های سیاسی» در چنین جامعه‌ای امانت الهی است که خیانت در آن عواقب اخروی دارد. شکل ذیل پدیده‌ رخ دادن جهیزیه سیاسی را به صورت نموداری نشان می‌دهد.

انواع جهيزيه سياسي


۱. دریافت وام‌های دولتی یا بودجه‌های دولتی
بسیاری از سازمان‌های دولتی تلاش می‌کنند به طرق مختلف خزانه مالی خود را پرتر کنند تا قدرت مانور مدیریتی بیشتری داشته باشند. یکی از راه‌هایی که در برخی از سازمان‌های دولتی متداول است جذب افراد سیاسی و بعضاً حرفه‌ای است که به علت وابستگی با مراکز قدرت مالی و بودجه‌ای می‌توانند نقش مهمی در جذب بودجه‌ها و منابع مالی داشته باشند. جهیزیة چنین افرادی ممکن است تزریق بودجه‌ای کلان یا بعضاً متوسط به درون چنین سازمان‌هایی باشد، ولی چنین جهیزیه‌ای به سبک قانونی صورت می‌گیرد. برای مثال ممکن است چنین فردی در آن کشور بتواند با نفوذ خود در دولت به صورت غیر مستقیم یا حتی به صورت مستقیم (به عنوان عضوی از دولت) بودجه‌ای کلان ولی با مصوبه دولت و مقامات مسئول به سازمان تزریق کند. یا با مصوبه دولت یا سایر مجامع مسئول وام کلانی به سازمان وارد کند.

۲. تملیک ساختمان‌های دولتی
بی‌تردید گسترش فعالیت‌ها در برخی از سازمان‌ها نیاز به مکان‌های فیزیکی‌ای را می‌طلبد که می‌تواند دامنه آن استفاده‌های مختلفی از آموزش کارکنان و مدیران آن سازمان گرفته تا شرکت فرزندان مدیران و کارکنان سازمان مقصد در کلاس‌های ورزشی و فرهنگی و همین‌طور بهره‌برداری از مجتمع‌های تفریحی باشد. بر این اساس فردی که وارد سازمان مقصد می‌شود ممکن است به واسطه نزدیکی به مراکز قدرت، ساختمان‌هایی از بخش‌های دیگر دولتی را به تملک سازمان دیگر در آورد، مجتمع تفریحی را به سازمان مقصد واگذار کند، مراکز تحقیقاتی خاصی را به سازمان مقصد ضمیمه کند، مراکز ورزشی را به سازمان‌های دولتی مدنظر هدیه کند.

۳. زمین و امکانات دولتی
بسیاری از سازمان‌ها تلاش می‌کنند با در اختیار گرفتن زمین لازم دست به ساخت مراکز اداری، تفریحی و ورزشی برای سازمان خود بزنند. برای تملک چنین زمین‌هایی و همین‌طور افزایش مراکز رفاهی کارکنان خود راه‌های مختلفی وجود دارد. اما بعضاً زمین و امکانات دولتی شرط اصلی جهیزیه سیاسی فردی می‌شود که قرار است از یک سازمان یا یک جایگاه سیاسی به سازمان مقصد منتقل شود.

۴. پیوند سازمان مقصد با مراکز قدرت
بی‌تردید رمز موفقیت هر مدیری در «ارتباطات» است و اصولاً برخی‌ها مدیریت موفق را در پرتو برقراری ارتباطات مؤثر مدیر با مراکز تأثیرگذار مالی، اقتصادی و سیاسی مؤثر بر سازمان می‌دانند. گاهی اوقات قضاوت در باب فردی که درخواست ورود به سازمان دیگری می‌دهد یا بعضاً مدیر سازمان مقصد دوست دارد وی را جذب سازمان خود کند، بر اساس پیوندی که چنین فردی با مراکز خاص در کشور دارد انجام می‌شود؛ به عبارت دیگر جهیزیه‌ای که تصور می‌رود چنین فردی با خود به سازمان مقصد بیاورد «پیوند سازمان با چنین مراکزی» است که ممکن است از پروژه‌های کلان اقتصادی (سدسازی، پل‌سازی، نیروگاه‌‌سازی و …) گرفته تا پروژه‌های کلان پژوهشی، ساختمان‌های دولتی، زمین و امکانات دولتی باشد.

۵. بخشودگی بدهی یا مالیاتی
گاهی اوقات به علت جایگاه فرد وارد شده به سازمان مقصد بخشی از بدهی‌های چنین سازمانی بخشیده یا از مالیات‌هایی معاف می‌شوند.

۶. خرید و فروش خط‌ مشی‌های عمومی
در فرایند شکل‌گیری خط‌ مشی‌های عمومی بازیگران سیاسی (گروه‌های ذی‌نفوذ) تلاش می‌کنند با تأثیر بر چنین فرایندی منافع خود را در خط مشی‌ها متجلی سازندیکی از سازوکارهای کلیدی چنین گروه‌های ذی‌نفوذی تامین افرادی است که بتواند چنین نقشی را ایفا کنند.
***
از بین بردن پدیده ضد اخلاقی و زشت جهیزیه سیاسی می‌تواند در صورتی کم‌رنگ شود: جسارت دست‌اندازی قانونی و غیرقانونی به بیت‌المال برای رسیدن به مقاصد شخصی و حزبی باید در پرتو سیاست پاک نه سیاست به سبک غربی از بین برود و کسی جرئت دست‌اندازی به بیت‌المال نداشته باشد. زشتی جهیزیه سیاسی باید در رسانه‌های ملی چنان برجسته شود که رواج آن در بخش دولتی را مانع شود و پایبندی به قانون در سازمان‌های تخصصی و حرفه‌ای را تقویت کند.

هدف نویسنده در این یادداشت، بررسی و شرح پدیده جهیزیه سیاسی و ابعاد نامطلوب آن در زمینه یک نظام اسلامی بود و بی‌تردید پژوهش‌های جدی آتی می‌تواند آثار گسترده این پدیده در نظام‌های اداری کشور را مورد بررسی قرار دهد.