ان که روزی به نفع تو خیانت کند روز دیگر به ضرر تو خیانت خواهد کرد.
13 بازدید
تاریخ ارائه : 8/15/2013 6:21:00 PM
موضوع: علوم تربیتی

نقش دوستان در شکل‏گيري شخصيت نوجوانان

محمدرضا مطهري نظارت و کنترل بر معاشرت کودکان و نوجوانان داشتن دوست و برقراري روابط اجتماعي باديگران از نيازهاي اساسي فرزندان بخصوص در سنين نوجواني و جواني است. گرچه رفيق خوب و شايسته براي کليه طبقات مردم در تمام ادوار زندگي ارزنده و مهم است ولي براي نسل جوان اهميت بيشتر دارد، زيرا جواني دوره گسترش دوستيها و رفاقت با همسالان است و جوانان که در آستانه زندگي اجتماعي قرار گرفته‏اند مي‏توانند به وسيله رفيق خوب و بافضيلت، شخصيت خود را تقويت کنند و استعدادهاي اجتماعي خويش را به فعليت در آورند و خود را براي فعاليتهاي دامنه‏دار اجتماعي فرداي خويش مهيا سازند.(1) در اين دوره از يک سو عواطف نوجوان نسبت به دوران کودکي عمق بيشتري پيدا مي‏کند، دوستيهاي سطحي و تصادفي دوران کودکي تبديل به دوستيهاي عميق و انتخابي مي‏شود؛ گرچه از تعداد آنها کاسته مي‏شود اما بر عمق و استحکام آن افزوده مي‏شود؛ از سوي ديگر، نوجوان که در پي کسب استقلال از خانواده و بزرگسالان است به طور طبيعي به گروه همسالان توجه و گرايش پيدا مي‏کند. گويي پيوستن به آنها زمينه استقلال او را از بزرگسالان فراهم مي‏کند و نياز او به حمايت و همدردي که تا ديروز آن را در خانواده و در ارتباط با بزرگسالان مي‏جست برآورده مي‏سازد؛ علاوه بر آن، نوجوان که خود را با دنيايي تازه روبه‏رو مي‏بيند و از چهار سو با عوامل و انگيزه‏هاي نوظهور و ناشناخته مواجه مي‏شود، احساس تنهايي مي‏کند. پيوستن به گروه همسالان اين احساس تنهايي او را تا اندازه‏اي برطرف مي‏سازد. اين عوامل سبب مي‏شوند که گرايش نوجوان به همسالان و دوستان و اثرپذيرش از آنها به بيشترين حد خود برسد.(2) به گونه‏اي که سن نوجواني را سن رفاقت‏بازي خوانده‏اند دوست و معاشر اصولاً در جان و دل انسان اثر مي‏گذارد و حتي باور و ايمان او را تحت تأثير قرار مي‏دهد (اَلْمَرءُ عَلي دينِ خليله و قَرينه).(3) بررسي هاي علمي نشان مي‏دهد که در دوره نوجواني، اثرپذيري نوجوانان از همسالان از هر کس ديگر ـ از قبيل خانواده و معلم بيشتر است. تأثير دوستان گاهي به حدي است که مي‏تواند بر نقش و تأثير والدين غلبه کند، حتي اگر خانواده کودک سرشار از فضيلت باشد. همچنان که در آيات قرآني آمده و در ادب فارسي تجلي يافته است که فرزند نوح پيامبر چند صباحي با همنشينان بد نشست و برخاست کرد از بيت نبوت بريد و به گمراهان پيوست. پسر نوح با بدان بنشست خاندان نبوتش گم شد رسول گرامي اسلام(صلّي الله عليه و آله و سلّم) در تمثيلي زيبا در باره تأثير دوست و همنشين صالح مي‏فرمايند: «مَثلُ الجَليسِ الصّالِح مَثلُ العَطّارِ اِنْ لَمْ يُعْطِکَ مِنْ عِطْرِهِ اَصابَکَ مِنْ ريحِهِ؛(4) مثال همنشين صالح همانند عطاري است که اگر از عطرش به تو نمي‏بخشد اما بوي عطرش به تو مي‏رسد.» معاشرتها همان گونه که عامل مصونيت اخلاقي‏اند و اثر سازنده بر روي انسان دارند، در مواردي نيز عامل فساد و انحراف مي‏گردند. از اين‏رو کنترل و نظارت والدين و مربيان از اين جهت اهميت ويژه دارد. والدين بايد مراقب باشند که فرزندان نوجوان آنها با چه کساني طرح دوستي ريخته و رفت و آمد دارند. امام خميني در باره دوستيهاي کودکان و خصوصا نوجوانان حساس بوده و دقت لازم را داشته‏اند. دکتر فاطمه طباطبايي در اين راستا چنين مي‏گويد: «امام بعد از سن تکليف بچه‏ها، بيشتر دقتشان در تعليم و تربيت آنها بود. هميشه از ما مي‏پرسيدند: آيا شما مي‏دانيد بچه‏تان کي از خانه بيرون مي‏رود و کي مي‏آيد، با چه کساني رفت و آمد مي‏کند و يا چه صحبتهايي مي‏کند؟»(5) امام راحل در تمامي زمينه‏ها از جمله مسايل تربيتي ديدگاهي وسيع و پيشرفته داشتند، و حتي در جزيي‏ترين امور زندگي دقت داشته و اهل نظر بودند. طبق بررسيهاي به عمل آمده در سنين نوجواني زمينه براي لغزشها و آلودگيها کاملاً آماده است. از اين‏رو گاه ممکن است زحمات شبانه‏روزي و چندين ساله پدر و مادر که سعي کرده‏اند فرزندي پاک و بي‏آلايش تربيت کنند، به علت قرار گرفتن در محيطهاي آلوده و تماس با افراد ناسالم به سرعت از بين برود، بر اين اساس مراقبت خانواده در دوران نوجواني از اهميتي ويژه برخوردار است. متأسفانه بعضي خانواده‏ها از اهميت چنين مراقبتهايي غافلند و يا به علت گرفتاريهاي ديگر، چندان توجهي به اين مسايل حياتي از خود نشان نمي‏دهند. برخي ديگر از خانواده‏ها به فرزندان نوجوان خود اعتماد بيش از حد دارند و گمان مي‏کنند که فرزند آنها از قماش ديگري است و حتي فکر خطا نيز به ذهن او خطور نمي‏کند تا چه رسد به اينکه در عمل لغزشي از او سر بزند! اين خوش‏بيني افراطي ناشي از بي‏بصيرتي است. انسان هر اندازه که پاک و بي‏آلايش باشد، در معرض لغزش و خطاست؛ به ويژه در دوران نوجواني که از تجربه و روشن‏بيني کافي برخوردار نيست. اين خوش‏بيني سبب مي‏شود که پدر و مادر غفلت کنند و به موقع وظايف خود را نسبت به فرزندان انجام ندهند. نقطه مقابل اين خوش‏بيني افراطي، بدبيني نسبت به فرزندان خويش است، برخي خانواده‏ها همواره نسبت به فرزندان و نوجوانان خود برخوردهاي بدبينانه دارند و اعمال مراقبت از سوي آنها به صورتي است که حساسيت منفي فرزندانشان را برمي‏انگيزد و آنها را به لجاجت وا مي‏دارد و چه بسا شخصيت اخلاقي آنها را مخدوش يا لگدمال کند. اِعمال نظارت و کنترل از سوي والدين نسبت به فرزندان بايد به گونه‏اي باشد که اثرات منفي به دنبال نداشته باشد و آنها احساس نکنند که والدينشان نسبت به آنها بي‏اعتمادند. در عين حال، پدر و مادر بايد به نحوي فرزندان خود را متقاعد سازند که از مراقبت والدين خود بي‏نياز نيستند و اين مراقبت ناشي از علاقه و مسؤوليتي است که خانواده در برابر فرزندان دارد. بعضي خانواده‏ها کار سخت‏گيري را به جايي مي‏رسانند که فرزندان خود را از داشتن هر نوع دوست، بازمي‏دارند؛ چنين روشي درست نمي‏باشد؛ زيرا آنها فرزندانشان را از مزاياي دوستي و فوايد آن محروم مي‏سازند. در دوره نوجواني، نوجوان نه تنها خواهان محبت ديدن از ديگران است بلکه خود را نيازمند به محبت کردن به ديگران نيز مي‏بيند. داشتن دوستان شايسته اين نياز عاطفي او را برآورده مي‏سازد و او را از تنهايي ـ با تمامي عواقب زيانبارش ـ نجات مي‏دهد و موجبات رشد عاطفي و اجتماعي او را فراهم مي‏سازد. محروم شدن از دوستان خوب، نوجوان را منزوي، غير اجتماعي و افسرده بار مي‏آورد و براي آينده او زيانبار است. در روايات اسلامي دوست خوب به آب گوارايي تشبيه شده است که تشنگي انسان را برطرف مي‏کند؛ بنابراين کافي نيست که ما فرزندان خود را از معاشرت با دوستان ناشايست منع کنيم؛ بلکه بايد آنها را در يافتن دوستان خوب ياري دهيم. پدر و مادر آگاه مي‏کوشند تا با فراهم کردن شرايطي، امکان انتخاب بهترين دوستان را به فرزندان خود بدهند.(6) آيين دوست‏يابي از ديدگاه ائمه اطهار(عليهم السلام) از وظايف مهم والدين و مربيان در اين دوره نشان دادن معيارها و ضابطه‏ها و اصول دوستي و رفاقت به نوجوانان است. خصوصا اين مهم بايد در ابتداي دوره نوجواني صورت گيرد زيرا به تدريج که بر سنين نوجواني افزوده مي‏شود، دوستي و رفاقت در بين نوجوانان نيز شکل مي‏گيرد و از استحکام بيشتري برخوردار مي‏شود و در اين حالت تغيير در اين دوستيها امر ساده و راحتي نخواهد بود. اولياي اسلام بهترين ضابطه‏ها و معيارها را براي انتخاب دوست و رفيق مطرح فرموده‏اند که مربيان و معلمان بايد آنها را به عنوان آيين دوست‏يابي آموزش دهند. الف: انتخاب دوست پس از آزمايش: امام علي(عليه السلام) مي‏فرمايند: «کسي که پس از آزمايش صحيح، کسي را به دوستي برگزيند، رفاقتش پايدار و مودتش استوار خواهد بود.»(7) امام صادق(عليه السلام) مي‏فرمايند: «کسي که سه بار نسبت به تو خشمگين شود و در باره‏ات به بدي سخن نگويد شايسته رفاقت است پس او را براي دوستي انتخاب کن.»(8) ب: نگه داشتن حدود دامنه دوستي: امام علي(عليه السلام) مي‏فرمايند: «با دوست مورد علاقه‏ات با مدارا و با حفظ جهات مصلحت اظهار دوستي کن شايد که او روزي دشمن تو شود و به مخالفت با تو برخيزد و نيز در اظهار بي‏مهري نسبت به کسي که مورد خشم تو قرار گرفته مدارا کن چه ممکن است روزي تيرگي از ميان برود و او مورد علاقه و محبت تو واقع شود.»(9) امام صادق(عليه السلام) مي‏فرمايند: «دوست خود را از اسرار زندگي‏ات آگاه مکن، آن اسراري که به فرض دشمن شدن او با تو بدان زيان نمي‏رساند، زيرا دوست کنوني ممکن است روزي دشمن تو گردد و اسرار تو را فاش سازد.»(10) ج: شرايط دوست خوب: امام صادق(عليه السلام) مي‏فرمايند: «دوستي و رفاقت حدودي دارد کسي که واجد تمام آن حدود نيست او دوست کامل نيست و آن کس که داراي هيچ يک از آن حدود نيست اساسا دوست نيست: اول آنکه، ظاهر و باطن رفيق تو نسبت به تو يکسان باشد. دوم آنکه، زيبايي و آبرويي تو را جمال خود ببيند و نازيبايي و زشتي خود ببيند. سوم آنکه، دست يافتن به مال يا رسيدن به مقام، روش دوستان او را نسبت به تو تغيير ندهد. چهارم، در زمينه رفاقت از آنچه و هر چه در اختيار دارد و نسبت به تو کوتاهي نکند. پنجم آنکه، تو را در مواقع آلام و مصايب تنها نگذارد.»(11) د: انواع دوست بد: امام صادق(عليه السلام) مي‏فرمايند: «از رفاقت و همبستگي سه گروه بر حذر باش: خائن و ستمکار و سخن‏چين. کسي که روزي به نفع تو خيانت کند روز ديگر به ضرر تو خيانت خواهد کرد. کسي که براي تو به ديگري ستم مي‏نمايد ،طولي نمي‏کشد که به خود تو ستم نمايد و کسي که از ديگران نزد تو نمامي مي‏کند به زودي از تو نزد ديگران نمامي خواهد کرد.»(12) امام علي(عليه السلام) مي‏فرمايند: «کسي که روزي براي فضيلتي که در تو نيست به دروغ از تو تعريف مي‏کند سزاوار است که روز ديگر براي صفت بدي که در تو نيست، تو را مذمت کند.»(13) حضرت سجاد(عليه السلام) به فرزندش امام باقر(عليه السلام) مي‏فرمايد: «اي فرزندم از رفاقت با احمق پرهيز کن چه او هنگامي که اراده مي‏کندبه نفع تو قدمي بردارد بر اثر حماقت و ناداني مايه زيان و ضرر تو مي‏شود.»(14) وظيفه والدين نسبت به دوستي هاي کودکان و نوجوانان * والدين و مربيان بايد اقتضاي روحي و رواني دوران جواني را براي جوانان توضيح داده و تشريح کنند و آنان را به وضع روحي و رواني‏شان آگاه سازند، اگر بتوانند خطر رفقاي ناصالح و ضرر تندروي در رفاقت را به جوانان بفهمانند و با منطقي مستدل و خيرخواهانه آنان را از رفاقت با افراد ناصالح و خلافکار و افراط در دوستي بر حذر دارند، توانسته‏اند وظيفه خويش را نسبت به آنها در مورد انتخاب دوست انجام دهند و از اين راه موجبات خوشبختي و سعادتشان را فراهم سازند.(15) * والدين آگاه مي‏کوشند تا با فراهم کردن شرايطي، امکان انتخاب بهترين دوستان را به فرزندان خود بدهند و به طور مستقيم و غير مستقيم آنها را با معيارهاي صحيح انتخاب دوست آشنا سازند؛ خطرات دوستيهاي نامناسب را در قالب وقايع و حکايات و تشويق به مطالعه کتاب و غيره به طور مستقيم به او يادآوري و آموزش دهند تا کمبود تجربه او را بدين وسيله تا اندازه‏اي جبران کنند.(16) * والدين بايد زمينه و بستر مناسبي را براي دوستان خوب فراهم نمايند، مثلاً روابط دوستانه يا خانوادگي يا شغلي والدين با افراد خاص، محله‏اي که براي زندگي خود انتخاب مي‏کنند و مدرسه‏اي که فرزندان را در آن نام‏نويسي مي‏نمايند و جاهايي که براي گردش و تفريح و ... مي‏روند، همه اين موارد هدفدار و جهت‏دار باشد، چون اين گونه مجالس در شکل دادن به دوستيهاي کودکان و نوجوانان با افراد معين مؤثر است. * والدين به نحوي که فرزندان خود را حساس و بدبين نکنند مراقب نشست و برخاست او باشند و اگر تشخيص دادند که يکي از معاشران او اهليت تربيتي و اجتماعي ندارد، زمينه قطع ارتباط او را فراهم سازند و در صورت نياز از همفکري و کمک افرادي که مورد احترام و وثوق فرزند مي‏باشند براي تأثيرگذاري بر تصميم وي استفاده کنند.(17) * والدين به فرزندان خود معيار بدهند و آنان را با خصوصيات و ويژگيهاي دوست خوب و بد آشنا سازند و در جلسات خانوادگي و جشنها و مراسم مواظب باشند که فرزندان در دام دوستان ناباب گرفتار نشوند.(18) * والدين وقتي متوجه شدند فرزندشان دوست نابابي دارد سعي نمايند با مشورت با مشاور، برخوردي صحيح، منطقي، مستدل و دوستانه داشته و از برخوردهاي لحظه‏اي، تند و غير منطقي خودداري نمايند. * والدين زمينه‏اي را فراهم سازند تا نوجوانان آنان با دوستان و معاشران مذهبي و تربيت‏يافته همدم و مأنوس شوند و زماني که داراي دوستان خوبي هستند به طور غير مستقيم زمينه استمرار و ادامه دوستي آنان را فراهم نمايند. پيامها و نتايج * نياز به دوست از نيازهاي اساسي نوجوانان است، داشتن دوستان خوب براي جوانان اهميت ويژه‏اي دارد و مي‏توانند از اين طريق شخصيت خود را تقويت و استعدادهاي اجتماعي خود را به فعليت در آورده و زمينه استقلال خود از والدين و ساير بزرگسالان را فراهم آورند. * در دوره نوجواني گروه همسالان بيشترين تأثير را دارند، حتي از والدين و معلمين تأثيرشان بيشتر است. * در ارتباط با محدوديت و يا آزادي دادن به نوجوانان نبايد افراط و تفريط داشته باشيم، اعتدال در اين رابطه بهترين شيوه است. * والدين ضمن اينکه فرزندان خود را از معاشرت با دوستان ناشايست منع مي‏کنند، آنها را در يافتن دوست خوب کمک کنند، در اين زمينه شرايط و امکانات لازم را فراهم آورند. * در سنين نوجواني وظيفه والدين است که به صورت غير محسوس، عاقلانه و منطقي بر رفت و آمدهاي نوجوانان نظارت و کنترل داشته باشند. * والدين و مربيان معيارهايي که اسلام براي انتخاب دوست بيان کرده، به فرزندانشان آموزش دهند. * والدين نسبت به وظايف خويش در قبال کودکان و نوجوانان آگاه باشند و با آگاهي و درايت زمينه رشد و بالندگي فرزندانشان را فراهم سازند. * امام خميني با توجه به نيازهاي نوجوانان و تأثيري که دوستان در اين سن دارند به والدين سفارش و تأکيد مي‏کنند که بر رفت و آمد آنان نظارت و کنترل بيشتري داشته باشند.

پي نوشت:
1ـ تعليم و تربيت اسلامي (مباني و روشها)، ص65 ـ 64.
2ـ راهنماي پدران و مادران، ج1، ص95.
3ـ وسائل الشيعه، ج4، ص207.
4ـ امثال قرآن، ص124.
5 ـ پا به پاي آفتاب، ج1، ص191.
6ـ راهنماي پدران و مادران، ج1، ص98 ـ 97.
7 ـ غررالحکم، ص659.
8ـ تاريخ يعقوبي، ص97.
9ـ تحف‏العقول، ص201.
10ـ امالي صدوق، ص397.
11ـ همان.
12ـ تحف‏العقول، ص386.
13ـ غررالحکم، ص671.
14ـ روان‏شناسي تربيتي، ص174، به نقل از تحف‏العقول، ص286.
15ـ تعليم و تربيت اسلامي (مباني و روشها)، ص65.
16ـ راهنماي پدران و مادران، ج1، ص98.
17ـ نگاهي به نقشهاي تربيتي خانه و مدرسه، ص51.
18ـ همان، ص50.
منابع:
* شکوهي يکتا، محسن، تعليم و تربيت اسلامي (مباني و روشها)، دفتر تحقيقات و برنامه‏ريزي و تأليف کتب درسي، 1370.
* سادات، محمدعلي، راهنماي پدران و مادران، ج1، دفتر نشر فرهنگ اسلامي، 1371.
* ستوده، اميررضا، پا به پاي آفتاب، گفته‏ها و ناگفته‏ها از زندگي امام خميني، ج1، نشر پنجره، 1373.
* کرمي نوري، رضا، مرادي، عليرضا، روان‏شناسي تربيتي، دفتر تأليف کتب درسي (مراکز تربيت معلم)، 1370.
* زرهاني، سيداحمد، تاجيک اسماعيلي، عزيزاللّه‏، نگاهي به نقشهاي تربيتي خانه و مدرسه، انتشارات انجمن اوليا و مربيان، 1373
منبع:ماهنامه پيام