بد گمانى به کسى که خیانت نمىورزد، نوعى پستى است
28 بازدید
تاریخ ارائه : 2/4/2013 8:59:00 AM
موضوع: اخلاق و عرفان


پرسش 1. مقصود از تجسس چیست؟
2. دیدگاه اسلام درباره تجسس کدام است؟
3. اقسام تجسس چیست؟
4. موارد جواز تجسس را ذکر کنید.
5. ضرورت تجسس در کارھاى اطلاعاتى را توضیح دھید.
60
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
منتھى « علم و یقین » اسم حالتى است که از اماره و نشانهاى براى انسان پدید مىآید که اگر تقویت گردد، به « ظن » درس ششم: حسن ظن و سوء ظن
تصور کند، نسبت به او « مظنون » حال اگر انسان با دیدن آن نشانه، خوبى و کمالى را براى «1» . مىرسد « وھم » مىشود و اگر خیلى ضعیف گردد، به حدّ
پیدا کرده است، مثل اینکه ببیند میھمان یا ھم اتاقى او، نیمه شب، از بستر برخاسته، خیلى آھسته از اتاق بیرون رفت، پیش خود بگوید: حتماً « حسن ظن »
پیدا کرده است، مثل آنکه در « سوء ظن » ، براى تھیه وضو و نماز شب اقدام کرده است، ولى اگر آن نشانه و اماره را منفى ارزیابى کند، نسبت به فرد مظنون
مثال بالا، بیرون رفتن فرد را بر دزدى یا کار زشت دیگرى حمل کند.
نقش ظن در شناخت واقعیتھا ظن، با اندکى تفاوت، ھمانند یقین نشان دھنده واقعیتھاست، به این بیان
61
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
تا حد 99 % مىتواند انسان را به واقع نزدیک کند و او را به مرز یقین برساند و « ظن » %100 نشانگر واقع است و تردید در آن راه ندارد، ولى « یقین » که
مقدمه یقین است. از این رو، امیر مؤمنان (ع) آن را معیار خرد دانسته و فرموده است: « ظنھا » مىتوان گفت: بسیارى از
گمان انسان، اندازهگرِ خرد اوست. «1» . ظَنُّ الْانْسانِ میزانُ عَقْلِهِ
و در سخنى دیگر، ظن درست را از عادات خردمندان شمرده است:
بدین سبب مىبینیم که بسیارى از فرضیهھاى علمى از طریق ظن بهواقعیت پیوسته است، سیاستمداران و اقتصاد «2» . الظَّنُّ الصَّوابُ مِنْ شِیَمِ اولِى الْالْبابِ
دانان، بر مبناى ظن، برنامهریزى مىکنند، راه به دست آوردن بسیارى از احکام دینى، ظن است، پیمانھا و قراردادھاى اجتماعى، بیشتر بر اساس ظن منعقد
مىشود. ھمچنین داد و ستدھا، فعالیتھاى روزانه و بیشترین حجم کارھاى فردى و اجتماعى، بر اساس ظن انجام مىگیرد و کارھاى اطلاعاتى و امنیتى نیز
بخشى از آن است.
حیطه کاربردى چنان که یاد شد، ظن- خوب باشد یابد- نقش اساسى در زندگى آدمى دارد، ولى منظور از طرح آن در این سلسله دروس، تبیین آن از بُعد
62
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
اخلاقى و در رابطه با مأموریتھاى اطلاعاتى است و در صدد بیان این نکتهایم که آیا سوء ظن یا حسن ظن، بطور کلى زشت است یا زیبا؟ آیا باید نسبت به ھر
چیز و ھر کس مشکوک بود؟ آیا خوش باورى و زود باورى پسندیده است؟ آیا ...؟
در پاسخ پرسشھاى فوق باید گفت: خوش گمانى و بد گمانى، ھمیشه و نسبت به ھمه یکسان نیست، بلکه موارد متعدد و گوناگونى دارد که به حسب ھر
یک از آنھا حکم خاصى مىیابد، به این بیان که: فرد یا گروھى که مورد ظن انسان واقع مىشوند، به چھار دسته تقسیم مىگردند: خدا، خوبان، بدان و
دشمنان که چگونگى گمان به آنھا را تشریح مىکنیم.
1. خدا آنچه در آفرینش رخ مىدھد، از نیروى لا یزال الھى سرچشمه مىگیرد.
را نشانه بدکردن « بدھا » برخى از رخدادھا مورد خشنودى انسانھا و برخى بر خلاف خواست آنھا صورت مىپذیرد و ھمین مسئله سبب مىشود که نابخردان
خدا قلمداد کنند و نسبت به آن ذات مقدّس، بدگمان شوند، در حالى که انسان مؤمن مىداند که آنچه از خدا سر مىزند، خیر و نیکى است:
آنچه نیکى به تو مىرسد، از جانب خداست و ھرچه بدى مىبینى، از جانب خودت «1» ما اصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما اصابَکَ مِنْ سَیِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ
است.
63
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
وجود ندارد و آنچه را انسان، بدمىپندارد، در کل نظام ھستى تفسیرى حکیمانه دارد که بسیارى از درک آن عاجزند، برخى از آنھا « بد » اصولًا در جھان آفرینش
نتیجه کارھاى ناشایست انسانھاست، برخى براى تنبیه و آگاھى و برخى نیز براى ورزیدگى و آبدیدگى ما به وقوع مىپیوندد و جملگى لازم و ضرورىاند.
نتیجه اینکه، کمترین گمان بد به خدا و کارھاى او، نابخردانه، زشت و محکوم است و ھیچ آفریدهاى اجازه چنین پندارى را ندارد و ھمه باید نسبت به خدا خوش
گمان باشند.
2. مؤمنان راه یافتگان صراط مستقیم ھمواره در صدد خودسازى، اصلاح و بھسازى دین و دنیاى خویشاند و آنچه را انجام مىدھند در ھمین راستا توجیه پذیر
است و چنانچه کارى به ظاھر خلاف از آنان سر بزند، باید حمل بر صحت کرد و حتى الامکان از بدگمانى به آنان پرھیز نمود، چرا که قرآن کریم سوء ظن به
مؤمنان را محکوم مىکند. در آیهاى مىخوانیم:
اى کسانى که ایمان آوردهاید، از ظن، زیاد بپرھیزید که برخى از گمانھا گناه است. «1» یا ایُّھَا الَّذینَ امَنُوا اجْتَنِبُوا کَثیراً مِنَ الظَّنِّ انَّ بَعْضَ الظَّنِّ اثْمٌ
64
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
مفسران از این آیه دو برداشت زیر را ارائه دادهاند:
سوء ظن نسبت به مؤمنان ممنوع است، ولى - «1» . - مراد از ظن ممنوع، ترتیب اثر دادن به گمان بد است، مانند افشاگرى و جوسازى بر ضدّ مؤمنان
روایات متعددى ھم که سوء ظن را مورد نکوھش قرار دادهاند، بیشتر به بدگمانى نسبت به مؤمنان نظر «2» . بدگمانى نسبت به بدان و تبھکاران ایرادى ندارد
داشتهاند، امیر مؤمنان (ع) در این زمینه مىفرماید:
کار برادرت را بر بھترین نوعش «3» . ضَعْ امْرَ اخیکَ عَلى احْسَنِهِ حَتَّى یَأْتِیَکَ مِنْهُ مایَغْلِبُکَ وَ لا تَظُنَّنَّ بِکَلِمَةٍ خَرَجَتْمِنْ اخیکَ سُوءاً وَ انْتَ تَجِدُلَھا فِى الْخَیْرِ مَحْمِلًا
حمل کن، تا اینکه کارى خلاف این اندیشه از او ظاھر شود و ھیچ گاه به سخنى که از دھان برادرت خارج مىشود، گمان بد مبر، در حالى که مىتوانى برایش
محمل خوبى بیابى.
بر این اساس، بایستى راه ھرگونه بداندیشى نسبت به نیروھاى خودى و امتحان داده، مردود و مسدود باشد، مگر اینکه دلیل قطعى و یقینآور بر خلافکارى
کسى به دست آید که در آن صورت مسامحه جایز نیست. امیر مؤمنان (ع)، بدگمانى به افراد وفادار و امین را سرزنش کرده، مىفرماید:
65
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
بد گمانى به کسى که خیانت نمىورزد، نوعى پستى است. «1» . سُوءُ الظَّنِّ بِمَنْ لا یَخُونُ مِنَ اللُّؤْمِ
درباره برخورد با نیروھاى حزب اللھى، باید دقت، ھشیارى و زیرکى به خرج داد. چه بسا برخوردى خام و حساب نشده، سبب تردید آفرینى و نومیدى نیروھاى
خوب و وفادار به نظام و تشکیلات گردد، به ھمین دلیل بایدنسبت به این گونه گزارشھا احتیاط بیشترى به عمل آورد و با در نظر گرفتن ھمه جوانب، اقدام به
پیگیرى اطلاعاتى کرد و اصل را بر خوبى و وفادارى نیروھا نھاد، گرچه از برخى دسیسهھا نیز نباید غافل ماند که احتمال دارد نیروھاى خودى را در دام اندازد. از
دست دادن احتیاط در این باره، نظام و تشکیلات را فلج خواھد کرد و عواقب ناھنجارى به بار خواھد آورد.
3. افراد لا ابالى این گروه بر خلاف گروه پیش، بردگان قدرت و بندگان دنیایند و ھمّ وغمّى جز گذران زندگى ندارند و در این جھت، از ارتکاب خلاف نیز پرھیز
نمىکنند، به ھمین دلیل بخشى از کارھاى آنان- و نه ھمه- را مىتوان مشکوک تلقى کرد، به شرطى که اماره و نشانه بدگمانى، قوى و قابل اعتنا باشد.
3. یاد یاران بطور مثال، مسافرتھاى خارج از کشور، رفت و آمدھا و تلفنھاى مکرر این گونه افراد به سفارتخانهھاى خارجى و خبرگزاریھاى اخلاق اطلاعاتى 81
ص : 81
66
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
بیگانه، تردید برانگیز است و مىتواند سوژه اطلاعاتى قرار گیرد و برعکس، حسن ظن در این گونه موارد، خامى و سادگى است. ھمین طور اگر جوّ محلّه،
شھر یا زمانهاى قابل اعتماد نباشد، نباید با ناپختگى بدانھا خوشبین بود و کارھایشان را توجیه و حمل برصحّت کرد. امام کاظم (ع) مىفرماید:
وقتى ستم بر حق غلبه داشته باشد، روا نیست کسى به کسى «1» . اذا کانَ الْجَوْرُ اغْلَبَ مِنَ الْحَقِّ لَمْ یَحِلَّ لِاحَدٍ انْ یَظُنَّ بِاحَدٍ خَیْراً حَتَّى یَعْرِفَ ذلِکَ مِنْه
گمان نیک ببرد، مگر اینکه به خوبى او یقین کند.
بر این اساس، سوء ظن به گروھھا، افراد و جریانھاى مشکوک، نه تنھا ممنوع نیست، بلکه ضرورى و واجب است و ھمه فعالیتھا و موضعگیریھاى آنان را باید به
دیده تردید نگریست، مگر در قضایایى که دلیل قطعى بر صداقت آنھا یافت شود. امیر مؤمنان (ع) دو سوى قضیه را طى سخنى حکیمانه چنین تشریح
مىکند:
ھرگاه صلاح و نیکى بر روزگار و اھلش سایه افکند و انسان بهکسى که از او رسوایى سر نزده، بدگمان شود، به او ستم کرده است و اگر (برعکس) فساد و
«2» . تباھى زمانه و اھلش را فراگرفته باشد و کسى به دیگرى، خوش گمان شود، فریب خورده است
67
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
4. دشمن در برخورد با دشمن نیز اصل بر سوء ظن است و گستره آن، ھمه فعالیتھاى سیاسى، امنیتى، اقتصادى، فرھنگى و غیره را در بر مىگیرد و به
ھیچ حرکت دشمن نباید با حسن ظن نگریست، حتى اگر ادعاى دوستى و صلح و سازش کند. در این صورت باید بیشتر به آن بد گمان شد. امام على (ع) در
این باره نیز چنین ھشدار مىدھد:
از دشمنى که با تو صلح کرده، به تمام «1» . وَ لکِنَّ الْحَذَرَ کُلَّ الْحَذَرِ مِنْ عَدُوِّکَ بَعْدَ صُلْحِهِ فَانَّ الْعَدُوَّ رُبَّما قارَبَ لِیَتَغَفَّلَ فَخُذْبِالْحَزْمِ وَ اتَّھِمْ فى ذلِکَ حُسْنَ الظَّنِّ
معنا بر حذر باش، زیرا دشمن چهبسا (به وسیلهاى) خود را نزدیک مىکند تا غافلگیرت کند، پس در این باره، حسن ظن را مردود شمار.
شدت و ضعف این بدگمانى به بدسرشتى، اندازه کینه و دشمنى و قدرت دشمنان نیز بستگى دارد و ھرچه دشمن، درندهخوتر و کینهتوزتر باشد، حذر و
بدگمانى نسبت به او نیز باید بیشتر باشد. بطور مثال، ممکن است کشور ھائیتى و امریکا ھردو در ردیف دشمنان ما قلمداد شوند، ولى آنقدر که باید از
امریکا برحذر بود و نسبت به حرکات شیطانى او سوء ظن داشت، نسبت به ھائیتى ضرورت نمىیابد، گرچه دشمن، دشمن است و تمام حرکات و اقدامات او
68
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
بایستى با ذره بینھاى متعدد مورد تحقیق و دقت قرار گیرد و کوچکترین نشانه، سبب بدگمانى به او گردد و سوژه تحقیق قرار گیرد، مگر اینکه دلیل قطعى و
یقین آورى، خوبى و حسن نیت او را ثابت کند که در این صورت، بدبینى مورد پیدا نمىکند، چنان که امام راحل (ره) تا آنجا به دنیاى استکبار بویژه امریکا بدبین
و بدگمان بود که ھمه کارھاى آنھا، حتى حرکات به ظاھر انسان دوستانه آنھا را نیز به دیده تردید مىنگریست و مىفرمود:
«1» . ما به ابرقدرتھا آن قدر سوء ظن داریم که اگر یک مطلب راستى ھم بگویند ما اعتمادمان طورى مىشود که براى مصلحتى گفتهاند که مردم را اغفال کنند
69
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
اسم حالتى است که از نشانه و امارهاى براى انسان به دست مىآید، اگر آن نشانه را علامتخوبى مظنون قرار دھد، به او حسن ظن پیدا « ظنّ » خلاصه
کرده و اگر علامت بدى او قرار دھد، بدو سوء ظن پیدا کرده است.
ظن در شناخت واقعیتھا نقش مؤثرى دارد و مىتوان گفت: بخش عمدهاى از فعالیتھاى فردى و اجتماعى انسانھا بر اساس ظن انجام مىگیرد.
بطور کلى، حسن ظن، ھمیشه و ھمهجا نیکو نیست، چنان که ھمه بدگمانیھا نیز زشت و نکوھیده نیست، بلکه حکم ھر یک از آنھا در موارد گوناگون، متفاوت
است، به این بیان که: ظن به طور معمول به چھار گروه: خدا، خوبان، بدان و دشمنان ارتباط مىیابد که ھر یک از آنھا حکم خاص خود را دارد:
1. نسبت به خدا، کمترین سوء ظن، جرم و گناه است و خردمندان مؤمن نسبت به ھمه کارھاى خدا حسن ظن دارند، گرچه ظاھر آن امور به سود آنھا نباشد.
2. مؤمنان نسبت به انسانھاى مؤمن بطور معمول حسن ظن دارند و کارھاى آنھا را به خوبى تفسیر مىکنند.
3. نسبت به افراد لاابالى بیشتر سوء ظن باید داشت، مگر دلیلى بر صحّت کارشان اقامه شود.
4. نسبت به دشمنان نیز ھمواره و با شدت بیشتر باید سوء ظن داشت وھمه کارھاى سیاسى، اقتصادى، فرھنگى و امنیتى آنان را به دیده تردید نگریست.
پرسش 1. ظن، سوء ظن و حسن ظنّ را تعریف کنید.
2. نقش ظن در شناخت واقعیتھا را توضیح دھید.
3. حیطه کاربردى ظن در چند گروه خلاصه مىشود؟
4. امیر مؤمنان (ع) درباره ظن به دشمن چه فرموده است؟
70
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
درس ھفتم: تأثیرپذیرى انسان موجودى انعطافپذیر است که از عوامل گوناگون درونى و برونى تأثیر مىپذیرد و نسبت به ھریک از آنھا، عکس العملى مثبت یا
منفى از خود بروز مىدھد، دیدن یک صحنه رقت انگیز، اشک او را جارى مىکند و آگاھى از ستمى که بر مظلومى رفته است، خونش را به جوش مىآورد، با
سخن و نفس گرم عالمى درد آشنابه سوىملکوت پر مىکشد و با چرب زبانى و وسوسه انسانى ناباب دست به کارھاى شیطانى مىزند، با تبلیغات صحیح
و اصولى، موضعى صحیح و ارزشمند اتخاذ مىکند و تحت تأثیر تبلیغات سوء، راه انحراف پیش مىگیرد و ... مستحضر ھستید که بسیارى از فعالیتھاى
از درون، « نفس اماره » تنظیم مىشود که در پارهاى موارد مفید خواھد بود و در بسیارى از موارد نیز زیانآور است، چرا که « تأثیر و تأثر » انسانھا ھمواره با عقربه
71
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
و شیطانھاى پیدا و پنھان نیز از بیرون، او را به زشتى مىخوانند و جالب این است که شیطان- جنى یا انسى- ھمواره در «1» مىخواند « بدى » انسان را به
کمین انسان، بویژه فرد با تقوا، مأمورى دلسوز، سیاستمدارى با خدا، کاسبى منصف، مسئولى متعھد و ... مىنشیند، چنان که با تأکید ھرچه تمامتر به خدا
عرض مىکند:
شیطان) گفت: حال که مرا تباه ساختى، در صراط مستقیم تو در کمین آنھا (انسانھا) خواھم ) «2» . قالَ فَبما اغْوَیْتَنى لَاقْعُدَنَّ لَھُمْ صِراطَکَ الْمُسْتَقیمَ
نشست.
معرفى کرده که با ظاھر فریباى خویش، انسان را فریب مىدھد و با تأثیر گذارى سوء، سرنوشت او را به « افسونگر » ھمچنین قرآن مجید، دنیا را با وصف
تباھى مىکشد:
زندگى دنیا جز متاعى فریبنده نیست. «3» . وَ مَا الْحَیوةُ الدُّنْیا الَّا مَتاعُ الْغُرُورِ
اقشار مختلف مردم، به لحاظ شغل، روحیات، محیط، تربیت، اھداف، آرمان و ... در معرض تأثیر پذیرىھاى مختلف ھستند، بطور مثال، یک مأمور بانک، به سبب
سر و کار داشتن پیوسته با پول، بیشتر در
72
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
معرض اختلاس و رشوه قرار مىگیرد تا یک معلم. چنان که یک نیروى اطلاعاتى بیشتر در معرض فریب سازمانھاى جاسوسى و دامھاى شیطانى آنان قرار
مىگیرد یا به علت سر و کار داشتن با اسناد و اطلاعات و در دست داشتن برخى از اھرمھاى قدرت، در معرض جاه طلبى، و تحت تأثیر قدرت، موقعیت برتر،
ثروت و ... قرار مىگیرد.
دیدگاه اسلام شریعت مقدس اسلام با شناخت کافى از زوایاى روحى و نیازھاى گوناگون انسان از یک سو و وقوف بر تأثیر عوامل مختلف درونى و برونى از
سوى دیگر، با طرح و شناسایى عوامل مثبت و منفى، تلاش مىکند تا پیروان خویش را تحت تأثیر عوامل مثبت قرار دھد و از تأثیر عوامل منفى بر آنھا جلوگیرى
کند. دراینجا در حد گنجایش درس و مناسبت بحث به برخى از الگوھاى مثبت و منفى جھت تأثیر پذیرى مثبت اشاره مىکنیم:
الف- الگوھاى مثبت قرآن مجید با نقل داستان واقعى قھرمانان میدان توحید و اخلاق انسانى، درصدد ترسیم چھرهھاى زیباى انسانیت به منظور تأثیرگذارى
مثبت بر روحیه مؤمنان برآمده و با صراحت اعلام مىدارد:
«1» قَدْ کانَتْ لَکُمْ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ فى ابْراھیمَ وَ الَّذینَ مَعَهُ
73
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
براى شما در حضرت ابراھیم و کسانى که با او بودند، سرمشق زیبایى وجود دارد.
و نیز در خلال بحثھاى گوناگون، الگوھاى زیباى دیگرى را به دینداران مىنماید تا کارھاى شایسته آنان را فرا راه زندگى خویش قرار دھند، از جمله:
1. در سیر و سلوک الى لله: روشن است که پیشوایان معصوم (ع) زیباترین سرمشق اخلاق اسلامى و سلوک به سوى خدا ھستند. قرآن کریم درباره افضل
آنھا- حضرت محمد (ص)- چنین مىفرماید:
بطور مسلم، براى شما در پیامبرخدا (ص) الگوى نیکویى است، براى ھرکس «1» لَقَدْ کانَ لَکُمْ فِى رَسُولِ اللَّهِ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ لِمَنْ کانَ یَرْجُوا اللَّهَ وَ الْیَوْمَ الْاخِرَ
که طالب خدا و روز رستاخیز باشد.
2. در میدان مبارزه: آسیه، ھمسر فرعون، در میدان مبارزه با طاغوت و پشت پازدن به ھمه مظاھر دنیا- که در دستگاه و کاخ فرعونى برایش فراھم بود- قھرمان
قرآن است که دربارهاش چنین مىخوانیم:
خداوند، براى «2» . وَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذینَ امَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ اذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لى عِنْدَکَ بَیْتاً فِى الْجَنَّةِ وَ نَجِّنى مِنْ فِرْعَوْنَ وَ عَمَلِهِ وَ نَجِّنى مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمینَ
مؤمنان، ھمسر فرعون را مثال مىزند که گفت: پروردگارا، نزد
74
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
خود در بھشت، براى من خانهاى بساز و مرا از فرعون و کارھایش نجات ده و مرا از دست ستمگران آزاد نما.
3. در کارھاى اطلاعاتى: پیامبران الھى در طول مبارزات خویش، ھمواره نیروھاى مخلص و وفادارى داشتند که بطور پیگیر و خستگى ناپذیر در رکاب آن
بزرگواران، با ستمگران پیکار مىکردند و ھمان گونه که لازمه مبارزه و حکومت، رعایت مسائل اطلاعاتى است، این گونه مسائل را بدقت مراعات مىکردند و
قرآن نیز از این سربازان گمنام خدا، یاد کرده است:
- کسانى در دستگاه فرعون خدمت مىکردند، ولى تحت تأثیر اخلاق و افکار حضرت موسى قرار داشتند و ضمن ھوادارى از آن حضرت، اخبار فرعونیان را نیز به
ایشان انتقال مىدادند. وقتى فرعون تصمیم گرفت که حضرت موسى را- به سبب کشتن یکى از فرعونیان- مجازات کند، یکى از آن ھواداران، خود را بطور
مخفیانه به حضرت موسى (ع) رساند و گفت:
اى موسى، این جمعیت (فرعونى) براى کشتن تو نقشه کشیدهاند، باید فرار «1» . ... یا مُوسى انَّ الْمَلََأ یَأْتَمِرُونَ بِکَ لِیَقْتُلُوکَ فَاخْرُجْ انِّى لَکَ مِنَ النَّاصِحینَ
کنى. من از ھواداران تو ھستم.
یاد مىکند که با پنھان کردن ایمان « مؤمن آل فرعون » - ھمچنین از
75
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
خود، بطور مخفیانه با حضرت موسى (ع) در تماس بود و از پوشش ھمکارى با فرعون استفاده مىکرد و در مواقع حساس و ضرورى به نفع جبھه ایمان وارد
4. در مسائل جنسى: قرآن مجید، حضرت مریم و حضرت یوسف (ع) را به عنوان قھرمانان «1» . عمل مىشد و با حکمت و درایت از دین خدا حمایت مىکرد
این میدان معرفى مىکند که در عنفوان جوانى و برخوردارى از سلامت و زیبایى و آماده بودن زمینهھاى کامروایى، تحت تأثیر ایمان به خدا، دامان پاک خویش را
آلوده نساختند و از سوى خدا مورد ستایش قرار گرفتند و الگوى مؤمنان شدند. قرآن درباره حضرت مریم (ع) مىفرماید:
مریم، دختر عمران، که دامان خویش را پاک نگه داشت (الگوى مؤمنان است). «2» وَ مَرْیَمَ ابْنَتَ عِمْرانَ الَّتى احْصَنَتْ فَرْجَھا
و نیز ضمن اختصاص دادن سورهاى به داستان حضرت یوسف (ع) او را از نیکوکاران مخلص خوانده که با ایمانى قوى و بصیرتى ژرف، ھمه عوامل درونى و برونى
آلودهساز را خنثى کرده، تحت تأثیر ھیچ یک از آنھا قرار نگرفت و از آزمایشھاى متعدد، سرافراز بیرون آمد.
76
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
چنان که نمونهھاى آن نیز از جنبهھاى مختلف فکرى، سیاسى، ،« ادب آموختن از بىادبان است » ب- الگوھاى منفى منظور قرآن از معرفى الگوھاى منفى
جنسى، خانوادگى، اقتصادى، نظامى، اطلاعاتى و ... ارائه شده که چند نمونه آن را در زیر مىخوانید.
1. اطلاعاتى: آیات نخست سوره تحریم ( 66 ) اشعار مىدارد که رسول اکرم (ص) بنابر مصالحى رازى را به یکى از ھمسران خود سپرد و تأکید کرد که آن را
براى کسى افشا نکند، ولى او تحت تأثیر مسائل خانوادگى و خصلتھاى زنانه قرار گرفت و راز پیامبر را با یکى دیگر از ھمسران او در میان نھاد و وى نیز براى
شخص سومى بازگو کرد:
چون پیامبر (ص) رازى را به یکى از ھمسران خود سپرد و او آن را افشا کرد 2. اقتصادى: قارون به «1» وَ اذْ اسَرَّ النَّبِىُّ الى بَعْضِ ازْواجِهِ حَدیثاً فَلَمَّا نَبَّاتْ بِهِ
عنوان زشتترین چھره اقتصادى در قرآن مطرح شده، که با نادیده گرفتن نقش خدا در نعمتھا، دست به طغیان و تکاثر زد و با تجمل پرستى، افراد ظاھر بین را
تحت تأثیر دنیا پرستى خویش قرار داد و جملگى آرزوى موقعیت او را ابراز کردند:
77
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
سپس قارون، با ھمه تجمل خویش در برابر ملتش ظاھر شد، دنیا «1» فَخَرَجَ عَلى قَوْمِهِ فِى زینَتِهِ قالَ الَّذینَ یُریدُونَ الْحَیوةَ الدُّنْیا یا لَیْتَ لَنا مِثْلَ ما اوتِىَ قارُونُ
طلبان گفتند: اى کاش ما نیز دارایى قارون را داشتیم.
3. سیاسى، اجتماعى: بنى اسرائیل، عاد، ثمود، قوم نوح و ... به عنوان اقوامى منفور و بدکردار به مسلمانان معرفى شدهاند که تحت تأثیر جوّ ناسالم
سیاسى، اجتماعى، راه انحراف و شقاوت را پیمودند و مایه عبرت دیگران شدند و داستان آنان، بارھا در قرآن تکرار شده است.
4. فکرى: برخورد تند و قاطع حضرت موسى (ع) با سامرى، نشان دھنده زشتى عملى است که آن گوساله پرست حرفهاى انجام داد و با ترفندى شیطانى،
ملتى را به انحراف کشاند. او با ساختن گوسالهاى زرّین- که صدایى ھمچون صداى گوساله واقعى از آن بیرون مىآمد- بنى اسرائیل را تحت تأثیر صنعت خود
قرار داد، بگونهاى که مکتب توحیدى حضرت موسى (ع) را فراموش کردند و گوساله را به خدایى گرفتند و در برابرش به کرنش افتادند:
«2» . ... فَقالُوا ھذا الھُکُمْ وَ الهُ مُوسى ... قالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عاکِفینَ حَتَّى یَرْجِعَ الَیْنا مُوسى
78
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
گفتند: این (گوساله) خداى شما و خداى موسى است! ... گفتند: ما ھمچنان (پرستشگرانه) گرد آن (گوساله) مىگردیم تا موسى به سوى ما بازگردد! *
نتیجه بحث چنان که اشاره شد، ھدف قرآن از طرح الگوھاى زیبا این است که مؤمنان، تحت تأثیر قھرمانھاى انسانى قرار گیرند و ھمواره در بستر تکامل
اخلاقى، تابلوھاى گویا و زیبایى را فرا راه خویش بیابند و گفتار و کردارشان را با زندگى آنان تطبیق کنند و راه مستقیمشان را ادامه دھند، ھمان طور که تمثیل
در پیروان دین مقدس اسلام صورت مىگیرد و ترسیم چھرهھاى کریه « منکر ستیزى » و « زشتى گریزى » و تکرار داستان تبھکاران، به منظور تزریق تفکر
انسانیت، به ھمان اندازه که نیکى جاذبه دارد، دافعه دارد و خردمندان را از بدیھا متنفر مىکند. از دو محور یاد شده مىتوان چنین نتیجه گرفت که الگونمایى
مثبت و منفى، دست به دست ھم مىدھند و انسان را از تاریکى و جھل و انحراف به سوى نور و دانش و ھدایت رھنمون مىشوند و با ارائه واقعیتھاى زشت
و زیبا، اراده او را قوى مىسازند تا در برابر سراب دنیا دوام بیاورد و صفحه دل خویش را- چون زمینى خیش خورده- آماده پرورش بذرھاى اصلاح شدهاى قرار
دھد که تنھا در مکتب اسلام، گلستان قرآن و بوستان روایات یافت مىشود و بس.
79
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
رھیافتھا شاید آنچه گذشت و آنچه خواھد آمد، براى سربازان با نام و گمنام امام زمان (عج) توضیح واضحات و تذکارى تکرارى باشد، ولى باید اذعان داشت که
ھیچ تذکرى بىتأثیر نیست و ھر توضیحى واضحگر است، چه بسا ھدھدى که آگاھى بخش سلیمان شود! رھیافتھایى که به ھمین سبب پیشنھاد
مىگردد، بدین شرح است:
1. تقویت ایمان سدّ ستبرى که انسان را در برابر ھر طوفان و گردباد و سیل ویرانگرى چون کوه، استوار مىسازد، ایمان به ذات مقدس الھى است، از این رو
ھر مسلمانى در ھر شرایطى باید، ضمن حفظ موجودى اعتقادى خویش، روز به روز بر آن بیفزاید تا در برابر موجھاى عزتسوز و نکبتساز، از پاى در نیاید. قرآن
مجید در این باره مىفرماید:
دشمنان براى » : مؤمنان واقعى) کسانى ھستند که وقتى مردم به آنان گفتند ) «1» الَّذینَ قالَ لَھُمُ النَّاسُ انَّ النَّاسَ قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْھُمْ فَزادَھُمْ ایماناً
بر ایمانشان افزوده گشت. «! (حمله به) شما گرد آمدهاند؛ از آنان بترسید
2. پرستش و نیایش خاکسارى و سرسپارى در درگاه احدیت، دژ استوارى است که مؤمن را از حملهھاى شیطانھاى جنى و انسى مصون مىدارد و
80
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
اجازه نمىدھد که تحت تأثیر القائات سوء قرار گیرد و از مسیر حق منحرف گردد. خداوند، خود، شیطان را از نفوذ در بندگان خویش مأیوس کرده است:
بر بندگان من، ھرگز مسلط نخواھى شد. «1» انَّ عِبادى لَیْسَ لَکَ عَلَیْھِمْ سُلْطانٌ
3. یاد یاران اخلاق اطلاعاتى 96 پرسش ص : 96 یادآورى خاطرات جانبازى و جھاد رھروان راه خدا از قبیل انبیا، اولیا، صالحان، شھیدان و مؤمنان واقعى، پیوندى
ناگسستنى با آنان برقرار مىسازد و مؤمن را در پیمودن راه صحیح و افتخار آفرین آنان، استوارتر مىکند. شاید یکى از علل فراخوانى پیامبر (ص) به یادآورى
مطالعه، تکرار و یادآورى «2» . آمده است « أُذْکُرْ » پاکانى چون، ابراھیم، اسماعیل، موسى، ادریس، ایوب، مریم و ... ھمین باشد که در آیات متعدد قرآن با واژه
خاطرهھاى ھمرزمان شھیدى که براى رضاى خدا، استقلال، عزت و آزادى ما جانبازى کردند، تجدید عھد با آن عاشقان خدایى است که روحیه رھروانشان را دو
چندان مىکند تا تحت تأثیر ھیچ عامل منفى قرار نگیرند و به سرنوشت اسلام و قرآن و امت مسلمان اندیشه کنند.
81
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
4. استقلال و اعتماد به نفس استقلال شخصیت- که زاییده استقلال فکر و اندیشه است- به استقلال عمل یا اعتماد به نفس منجر مىشود که به سھم
خود مؤمن را از احساس حقارت، تزلزل، بزرگ انگارى دشمن و مانند آن بازمىدارد و سبب مىشود که با اعتماد به تشکیلات و نیروى خودى، تحت تأثیر القائات
دشمن قرار نگیرد و نستوه و خستگىناپذیر به راه خویش ادامه دھد، چنان که رسول اکرم (ص) در گامھاى نخست ابلاغ رسالت، در برابر پیشنھادھاى
وسوسه انگیز قریش فرمود:
این درس را با سفارشى از امام کاظم (ع) به ھشام بن «1» . اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپم بگذارید، دست از آیین خود نخواھم کشید
حکم در ھمین زمینه به پایان مىبریم:
اى ھشام، اگر در دستت گردویى بود و مردم گفتند: لؤلؤ است، به حالت سودى ندارد (و گردو، لؤلؤ نمىشود) و اگر در دستت لؤلؤ بود و مردم گفتند: گردو
«2» .( است، به تو زیان نمىرسد (و لؤلؤ گردو نمىشود
82
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
خلاصه انسان موجودى انعطاف پذیر است و تحت تأثیر عوامل مختلف درونى و بیرونى قرار مىگیرد، فعالیتھایش ھمواره با عقربه تأثیر و تأثر تنظیم مىشود و
در بسیارى از موارد تأثیر پذیریھا برایش زیانآور است.
قرآن مجید براى آنکه مؤمنان، تحت تأثیر قھرمانھاى انسانى قرار گیرند و در مسیر تکامل، تابلوھاى زیبایى را فرا راه خویش بیابند، به معرفى الگوھاى زیبا در
جنبهھاى مختلف مىپردازد، ابراھیم خلیل (ع) را به عنوان الگوى قھرمانان توحید و اخلاق، رسول خدا (ص) را الگوى سیر و سلوک الى لله، مؤمن آل فرعون را
نمونه در کارھاى اطلاعاتى، آسیه ھمسر فرعون را سرمشق مبارزه با طاغوت و یوسف و مریم را اسوه پاکدامنى معرفى و گوشزد مىکند که اینان با وجود
ھمه عوامل درونى و برونى که وجود داشته، تحت تأثیر قرار نگرفته و از آزمایشھاى الھى سرافراز بیرون آمدند.
به تمثیل و ذکر داستان تبھکاران پرداخته، در مسائل « ادب آموزى از بى ادبان » و به اصطلاح « منکر ستیزى » و « زشتى گریزى » چنان که به منظور تزریق تفکر
اطلاعاتى به داستان فاش ساختن اسرار رسول خدا (ص) توسط یکى از ھمسران آن حضرت اشاره و وى را الگویى منفى معرفى مىکند و در مسائل اقتصادى
قارون، در مسائل سیاسى اجتماعى بنى اسرائیل، عاد و ثمود و ... و در مسائل فکرى، سامرى الگوھایى نامطلوب معرفى مىشوند که در مقابل عوامل،
تحت تأثیر قرار گرفته و از امتحان الھى سرافراز بیرون نیامدهاند.
تقویت ایمان، پرستش و نیایش، یادآورى خاطرات جانبازى مردان خدا و استقلال و اعتماد به نفس از عواملى ھستند که مىتوانند انسان را در مقابل
تأثیرپذیریھاى منفى محافظت نمایند.
83
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
پرسش 1. مقصود از تأثیر پذیرى انسان چیست؟
2. شیوهھاى تعدیل کننده تأثیر پذیرى انسان از نظر اسلام کدام است؟
3. منظور قرآن از ارائه الگوھاى مثبت در ابعاد مختلف چیست؟
4. دو الگوى مثبت و منفى در کارھاى اطلاعاتى از نظر قرآن را بیان کنید.
5. عواملى که انسان را در تأثیر پذیریھاى منفى محافظت مىکند کدام است؟
84
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
به معناى به دست آوردن منزلت در دل مردم است؛ به این شکل که آنان را به کمال حقیقى خود یا شبیه به آن از قبیل: « جاهطلبى » درس ھشتم: جاه طلبى
علم، عبادت، تقوا، زھد، شجاعت، سخاوت، قدرت، مدیریت و مانند آن، معتقد سازد تا از او فرمان ببرند.
تسخیر دلھا و به اطاعت واداشتن آنھا بستگى به اعتقاد مردم به کمالات شخصى جاهطلب دارد، ھر چه اعتقاد و اطاعت آنھا بیشتر باشد، خوشحالى و
جاه طلبى او نیز افزونتر است. ھمچنین است مدح و ثنایى که نسبت به وى ابراز مىشود.
دوستى جاه و مقام، تا حدّى که نیاز ضرورى و مشروع انسان را «1» . یا ھر دو باشد « قوّه شھوت » یا « قوّه غضب » منشأ جاهطلبى ممکن است
85
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
برآورده سازد، طبیعى و پسندیده است، زیرا ھمگان طالباند که در دل دیگران جایى داشته باشند و مورد احترام قرار گیرند تا چرخ زندگىشان، براحتى
بچرخد. امّا انسان باید دقت کند که این صفت طبیعى او را از طریق راستى و درستى خارج نکند و به فسق و عصیان و کفر نکشاند.
در ھمه اقشار مردم، به تناسب شغل و مقامشان وجود دارد و ھر کسى در رشته و حرفه خویش دوست دارد تا به « جاهطلبى » واقعیت این است که
عالىترین مقام برسد و سایرین را زیر نفوذ و فرمان خود درآورد. نیروھاى اطلاعاتى نیز به تناسب در دست داشتن برخى از اھرمھاى قدرت، شاید بیش از
دیگران در معرض پیدایش این رذیله قرار گیرند، بدین سبب بحث جاهطلبى را در چھار محور تبیین مىکنیم:
نکوھش جاهطلبى دین مقدّس اسلام، جاهطلبى را به شدّت مورد نکوھش قرار داده و پیروان خویش را از آلوده شدن به آن برحذر داشته است. از جھان بینى
توحیدى برمىآید که جاهطلبى و برترى جویى، با توحید و یگانهپرستى سازگار نیست و ریاستطلب در مسیر شرک و کفر گام برمىدارد، چنان که شیطان با
ادّعاى برترى بر آدم، به کفر گرایید و از درگاه الھى رانده شد.
86
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
از سوى دیگر، ھدف نھایى خلقت، عبودیت خدا و تقرب به آن ذات مقدّس است که ظھور و بروز آن در عالم آخرت نمود مىیابد و برترى جویى با چنین ھدفى در
تضاد است؛ قرآن مجید در این باره مىفرماید:
آن سراى آخرت رابراى کسانى قرار مىدھیم که درصدد برترى جویى در زمین و فساد «1» تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُھا لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوّاً فِى الْارْضِ وَ لا فَساداً
برنیایند.
به ھمین سبب امام رضا (ع) ریاست را مخالف دیانت مىداند و مىفرماید:
ریاستطلبى براى دین مسلمان، زیانبارتر از دو گرگ درنده در میان گله «2» . ما ذِئْبانِ ضارِیانِ فى غَنَمٍ قَدْ تَفَرَّقَ رُعاؤُھا بِاضَرَّ فى دینِ الْمُسْلِمِ مِنَ الرِّیاسَةِ
گوسفندى است که از چوپانھایش جدا شده است.
حضرت صادق (ع) نیز شدیدترین نکوھش را براى ریاستطلب به کار برده است:
کسى که به ناحق رئیس شده، کسى که آھنگ ریاست دارد و کسى که به فکر آن «3» . مَلْعُونٌ مَنْ تَرَأَّسَ، مَلْعُونٌ مَنْ ھَمَّ بِھا، مَلْعُونٌ مَنْ حَدَّثَ بِھا نَفْسَهُ
است، ملعون است.
87
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
حضرت امام خمینى (ره) نیز در سفارشى به فرزند خویش مىنویسد:
پسرم! از زیر بار مسئولیت انسانى- که خدمت به حق در صورت خدمت به خلق است- شانه خالى مکن، که تاخت و تاز شیطان در این میدان کمتر از تاخت و
تاز در بین مسئولین و دستاندرکاران نیست و دست و پا براى به دست آوردن مقام، ھر چه باشد؛ چه مقام معنوى و چه مقام مادّى، مزن به عذر آنکه
برخورد «1» . مىخواھم به معارف الھى نزدیک شوم یا خدمت به عباداللّه نمایم، که توجه به آن از شیطان است، چه رسد به کوشش براى به دست آوردن آن
مردان الھى با مقامات دنیوى مردان خدا- اعم از معصومین و دست پروردگان آنھا- با بصیرت ژرف و دل تابناک خویش، واقعیت پلید جاهطلبى را مشاھده کرده،
به شدّت از آن مىگریختند و ھرگز دامان پاک خود را به آن نیالودند.
به عنوان نمونه:
- حضرت سلیمان (ع) با ھمه مقام و حشمتى که داشت، ھر روز صبح، بزرگان و اشراف را به حضور مىپذیرفت، در عین حال نزد مستمندان مىرفت و با آنان
«2» .« مسکینى ھستم، ھمراه مساکین » : مىنشست و مىگفت
88
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
- رسول اکرم (ص)- که ارجمندترین مقام را نزد خدا دارا بود- روى زمین مىنشست، سفره غذا را بر زمین پھن مىکرد، گوسفند را با دست خویش تیمار
امیر مؤمنان (ع) در مقام خلافت به دو قرص نان جوین و دو جامه ساده - «1» . مىکرد و میھمانى بردهاى را، گر چه پذیرایى او با قرصى نان بود، مىپذیرفت
زندگى ساده و بىآلایش امام - «2» ! بسنده کرد و دنیا را از ذرّه آبى که با عطسه بزى مىپرید، پستتر مىشمرد و پاره کفشى را از ریاست برتر مىدانست
خمینى (ره) و مقام معظّم رھبرى- حضرت آیةلله العظمى خامنهاى- را ھمه ما شاھد بوده و ھستیم؛ این بزرگواران ھرگز درصدد به دست آوردن رھبرى و
مرجعیت برنیامدند و این، مرجعیت و رھبرى بود که به سراغ آنان رفت و بار سنگین ھدایت انقلاب و نظام را بر دوششان نھاد. درباره امام راحل (ره) نوشتهاند:
از روز جوانى- که به مقام اجتھاد رسید، تا به امروز، که بر کرسى قیادت و امامت نشسته است- در راه شناساندن خود و به دست آوردن مقام و مسند، »
کوچکترین گامى برنداشته است و وجوھات شرعیه و حقوق نیازمندان و رنجبران را صرف نامجویى، مسندیابى و تبلیغات شخصى نکرده است و اصولًا از
بساط ریاست و مقام مرجعیت، ... جورى تنفّر و انزجار
89
اخلاق اطلاعاتی ______________________________________________________________ کتابخانه مدرسه فقاھت
دارد و دورى مىگزیند که انسان از مردار گندیده فرار مىکند و در حقیقت، این ریاست و مرجعیت است که به دنبال امام خمینى روان است و دست از سر
ایشان برنمىدارد و ھرگاه احساس خطر براى جامعه اسلامى ایشان را وانمىداشت که بر این کاروان سرگردان و دزد زده قافله سالارى کند، ھرگز به این
پیامدھاى ناھنجار آنچه از سوى عقل و نقل مورد تقبیح قرار مىگیرد و ممنوع مىشود، بدون تردید براى افراد و جامعه زیانبار و «1» .« وادى قدم نمىگذاشت
مخرّب است. ریاستطلبى نیز از یک سو جاهطلبان را به وادى سقوط، درندگى، خیانت و جنایت و در نھایت به دوزخ مىکشاند، چرا که ھمه آنان از شیطان
پیروى مىکنند و خداوند درباره او و پیروانش فرموده است:
خداوند به شیطان) فرمود: از آن (مقام) با ننگ و خوارى بیرون رو؛ سوگند ) «2» . قالَ اخْرُجْ مِنْھا مَذْؤُماً مَدْحُوراً لَمَنْ تَبِعَکَ مِنْھُمْ لَامْلََأنَّ جَھَنَّمَ مِنْکُمْ اجْمَعینَ
مىخورم، ھر کسى از آنان از تو پیروى کند، دوزخ را از ھمگى شما پر خواھم کرد.
90