حال عوام ما. اینها نیز اگر در فقهاء خود، اعمال خلاف، تعصب شدید، تزاحم بر سر دنیا، طرفداری از طرفداران خود هر چند ناصالح باشند، کوبیدن مخالفین خود هر چ
54 بازدید
تاریخ ارائه : 6/12/2012 5:58:00 PM
موضوع: الهیات و معارف اسلامی

حدیث مفصلی از امام صادق علیه السلام در این زمینه هست که جمله معروف:
«و اما من کان من الفقهاء صائنا لنفسه حافظا لدینه مخالفا علی هواه مطیعا لامر مولاه فللعوام ان یقلدوه» (و اما هر یک از فقهاء که خوددار و حافظ دین خود و مخالف هوای‏ نفس و مطیع فرمان مولای خود باشد عوام حق دارند از او تقلید کنند) که از جمله سندهای تقلید و اجتهاد است جزء همین حدیث است و شیخ انصاری‏ درباره این حدیث می‏گوید: آثار صدق از آن نمایان است.

این حدیث در ذیل این آیه کریمه است: «و منهم امیون لا یعلمون‏ الکتاب الا امانی و ان هم الا یظنون» (سوره بقره، آیه 78). این آیه در مقام مذمت عوام‏ و بی‏سوادان یهود است که از علماء و پیشوایان دین خود پیروی و تقلید می‏کردند، و دنباله آیاتی است که روش ناپسند علماء یهود را ذکر می‏کند. می‏فرماید: «یک عده آنها همان مردم بی‏سواد و نادان بودند که از کتاب‏ آسمانی خود چیزی جز یک رشته خیالات و آرزوها نمی‏دانستند و دنبال گمان و وهم می‏رفتند».

در ذیل این آیه این حدیث است که شخصی به حضرت صادق (ع) عرض می‏کند که عوام و بی‏سوادان یهود راهی نداشتند جز اینکه از علماء خود هر چه‏ می‏شنوند قبول کنند و پیروی نمایند. اگر تقصیری هست، متوجه علماء یهود است. چرا قرآن کریم عوام الناس بیچاره را که چیزی نمی‏دانستند و فقط از علماء خود پیروی می‏کردند مذمت می‏کند؟ چه فرقی بین عوام یهود و بین عوام‏ ما هست؟ اگر تقلید و پیروی عوام از علماء مذموم است پس عوام ما نیز که از علماء ما پیروی می‏کنند باید مورد ملامت و مذمت قرار گیرند. اگر آنها نمی‏بایست قول علماء خود را بپذیرند اینها نیز نباید بپذیرند.

حضرت فرمود: «بین عوامنا و علمائنا و بین عوام الیهود و علمائهم فرق‏ من جهة و تسویة من جهة: اما من حیث استووا فان الله قد ذم عوامنا بتقلیدهم علمائهم کما قد ذم عوامهم. و اما من حیث افترقوا فلا»؛ عوام و علماء ما و عوام و علماء یهود از یک جهت فرق دارند و از یک‏ جهت مثل هم‏اند. از آن جهت که مثل هم می‏باشند، خداوند عوام را نیز به‏ آن نوع تقلید از علماء مذمت کرده و اما از آن جهت که فرق دارند نه.

آن شخص عرض کرد: یا ابن رسول الله توضیح بدهید. فرمود: عوام یهود علماء خود را در عمل دیده بودند که صریحا دروغ می‏گویند، از رشوه پرهیز ندارند، احکام و قضاءها را به خاطر رودربایستی‏ها و رشوه‏ها تغییر می‏دهند، می‏دانستند که درباره افراد و اشخاص عصبیت به خرج می‏دهند، حب‏ و بغض شخصی را دخالت می‏دهند، حق یکی را به دیگری می‏دهند. آنگاه فرمود «و اضطروا بمعارف قلوبهم الی ان من یفعل ما یفعلونه فهو فاسق لا یجوز ان‏ یصدق علی الله و لا علی الوسائط بین الخلق و بین الله»؛ به حکم‏ الهامات فطری عمومی که خداوند در سرشت هر کس تکوینا قرار داده‏ می‏دانستند که هر کس که چنین اعمالی داشته باشد نباید قول او را پیروی‏ کرد، نباید قول خدا و پیغمبران خدا را با زبان او قبول کرد.

در اینجا امام می‏خواهد بفرماید که کسی نگوید که عوام یهود این مسأله را نمی‏دانستند که نباید به قول علمائی که خودشان برخلاف دستورهای دین عمل‏ می‏کنند عمل کرد.
زیرا این مسأله، مسأله‏ای نیست که کسی نداند. دانش این مسأله را خداوند در فطرت همه افراد بشر قرار داده و عقل همه کس این را می‏داند.
به اصطلاح اهل منطق، از جمله قضایا قیاساتها معها است، دلیلش با خودش است. کسی که فلسفه وجودیش پاکی و طهارت و ترک هوا و هوس است‏ اگر دنبال هوا و هوس و دنیاپرستی برود، به حکم تمام عقول باید سخن او را نشنید. بعد فرمود:

«و کذلک عوام امتنا اذا عرفوا من فقهائهم الفسق الظاهر، و العصبیة الشدیده، و التکالب علی حطام الدنیا و حرامها، و اهلاک من یتعصبون‏ علیه و ان کان لاصلاح امره مستحقا، و بالترفق بالبر و الاحسان علی من‏ تعصبوا له و ان کان للاذلال و الاهانة مستحقا. فمن قلدمن عوامنا مثل هؤلاء فهم مثل الیهود الذین ذمهم الله بالتقلید لفسقة فقهائهم» (احتجاج طبرسی، ج 2 ص 263).
یعنی: و به همین منوال است حال عوام ما. اینها نیز اگر در فقهاء خود، اعمال خلاف، تعصب شدید، تزاحم بر سر دنیا، طرفداری از طرفداران خود هر چند ناصالح باشند، کوبیدن مخالفین خود هر چند مستحق احسان و نیکی‏ باشند، اگر این اعمال را در آنها حس کنند و باز هم چشم خود را ببندند و از آنها پیروی کنند عینا مانند همان عوام یهودند و مورد مذمت و ملامت‏ هستند.
پس معلوم می‏شود که تقلید ممدوح و مشروع "سر سپردن" و چشم بستن‏ نیست، چشم باز کردن و مراقب بودن است و اگر نه، مسؤلیت و شرکت در جرم است.